Od Ötziego do dziś: historia sznurowadeł
- ponad 5300 lat temusznurki z łyka Ötziego
- ok. 3500 p.n.e.but z Areni-1
- starożytnośćsandały i caligae
- XIII wiekśredniowieczne dziurki
- od średniowieczaskuwki (aglety)
- XX wieknylon i poliester
- dziśsznurowadła bez wiązania
W skrócie: Sznurowadła towarzyszą ludzkości od epoki kamienia: Ötzi zamykał swoje buty ponad 5300 lat temu sznurkami z łyka, najstarszy zachowany w całości skórzany but ze sznurowadłem pochodzi z jaskini Areni-1 w Armenii (ok. 3500 p.n.e.), a skuwki chroniące końce sznurowadła – międzynarodowo zwane agletami – są udokumentowane już od średniowiecza. Od skóry przez bawełnę po nylon, poliester i plastik z recyklingu: materiały i systemy zapinania nigdy nie przestały się rozwijać.
Nikt nie wie dokładnie, kiedy wynaleziono sznurowadła, ale są przesłanki, że używano ich już w epoce kamienia. Ponieważ delikatne materiały szybko się rozkładają, sznurowadła tylko rzadko zachowały się w znaleziskach archeologicznych. Wyjątkowym przypadkiem jest Ötzi: jego ubranie i wyposażenie znaleziono w lodzie w wyjątkowo dobrym stanie. Ötzi żył ponad 5300 lat temu.
Buty i sznurowadła Ötziego
Ötzi nosił solidne, wielowarstwowe obuwie: podeszwa była z niedźwiedziej skóry (futrem do wewnątrz), a cholewka ze skóry jelenia. Wewnątrz siatka ze sznurków z łyka lipowego przytrzymywała suchą trawę, która służyła jako izolacja cieplna. Buty zamykano i mocowano do stopy sznurkami z łyka, które pełniły rolę sznurowadeł. Eksperymenty z rekonstrukcjami to potwierdzają: te buty są bardzo ciepłe i sprawdzają się nawet na długich wędrówkach, choć słabo chronią przed wilgocią.
Najstarszy but ze sznurowadłami na świecie: znalezisko z Areni-1
Najstarszym zachowanym w całości skórzanym butem ze sznurowadłem jest but z Areni-1: odkryto go w 2008 roku w jaskini w Armenii i datowano radiowęglowo na okres między 3627 a 3377 p.n.e., czyli około 3500 p.n.e. Wykonano go z jednego kawałka skóry; ma dziurki, przez które przeciągano skórzany rzemyk mocujący but do stopy. Na Wikimedia Commons możesz zobaczyć zdjęcie buta z Areni-1.
Jak nosili sznurowadła starożytni Grecy i Rzymianie
Starożytni Grecy preferowali sandały ze sznurowadłami typu «rawhide»: paskami garbowanej skóry przeciąganymi przez otwory w sandale. Wbrew temu, co sugeruje nazwa («surowa skóra»), te sznurowadła nie były z prawdziwej niegarbowanej skóry: skóra surowa po wyschnięciu nie jest wystarczająco elastyczna, by pełnić rolę sznurowadła.
Także rzymscy żołnierze sznurowali swoje obuwie: słynne sandały wojskowe (caligae) ściągano skórzanymi rzemieniami na podbiciu i kostce, a zamknięte buty, które upowszechniły się później (calcei), istniały również w wariantach sznurowanych. Znaleziska takie jak ponad 7000 skórzanych butów z rzymskiego fortu Vindolanda przy Wale Hadriana pokazują dopracowane sznurowania zarówno w obuwiu wojskowym, jak i cywilnym.
Sznurowadła w średniowieczu
W Museum of London zachował się przykład średniowiecznego obuwia z XIII wieku: but sznurowany z przodu i z boku przez rząd dziurek.
Skuwki (aglety): mały wynalazek o wielkim znaczeniu
Jeśli kiedykolwiek zastanawiałeś się, jak nazywa się końcówka sznurowadła, odpowiedź brzmi: skuwka – międzynarodowo zwana «aglet». Te małe i często niepozorne końcówki sznurowadła mają wielkie znaczenie: nie tylko ułatwiają przeciąganie sznurowadła przez dziurki, ale też chronią je przed strzępieniem.
Plastikowe skuwki możesz nawet samodzielnie naprawić lub wykonać: w naszym poradniku o stabilnych końcówkach sznurowadeł wyjaśniamy krok po kroku, jak to zrobić.
Historia skuwek sięga daleko wstecz: twarde końcówki na sznurkach i tasiemkach ubrań istniały na długo przed nowoczesnym sznurowadłem. Angielskie słowo «aglet» jest udokumentowane już w XIV wieku, a historyczne skuwki były przeważnie z metalu, czasem z bardzo kunsztownymi zdobieniami. Często przypisuje się Anglikowi Harveyowi Kennedy'emu, że w 1790 roku wprowadził nowoczesną formę sznurowadła ze skuwkami, ale dla tej wielokrotnie powtarzanej historii nie ma solidnego współczesnego jej źródła. Dziś dominują skuwki z plastiku. Słowo «aglet» pochodzi, poprzez starofrancuski, od «aiguillette», zdrobnienia od «aiguille» («igła»): oznacza więc «małą igłę».
Serial Fineasz i Ferb poświęcił końcówce sznurowadła cały odcinek: w wersji oryginalnej odcinek i jego piosenka noszą tytuł «A-G-L-E-T», a bohaterowie ubolewają nad wielką niesprawiedliwością, jak mało docenia się ten wynalazek. Skarga uzasadniona: skuwka to ważny i często pomijany wynalazek, który ułatwia przewlekanie i zapobiega strzępieniu.
Sznurowadła przez wieki: materiały, zalety i wady
Przez wieki sznurowadła wykonywano z różnych materiałów, m.in. ze skóry, bawełny, konopi i jedwabiu. Skóra była materiałem najczęściej używanym ze względu na wytrzymałość i trwałość. Ma jednak tę wadę, że jest wrażliwa na wilgoć i może łatwo pękać lub gnić. W połowie XX wieku pojawiły się dlatego materiały syntetyczne, takie jak nylon i poliester, bardziej odporne na wilgoć i zużycie. Dziś sznurowadła produkuje się z bardzo różnych materiałów: od bawełny przez poliester i kevlar aż po plastik z recyklingu.
Sznurowadła bez wiązania: ewolucja systemów zapinania
Obok materiałów z czasem rozwijały się także systemy zapinania sznurowadeł. Dziś istnieje duży wybór systemów sznurowadeł elastycznych, które czynią żmudne wiązanie zbędnym. Pozwalają szybko zakładać i zdejmować buty, bez myślenia o supłach: rozwiązanie cenione szczególnie przez dzieci, sportowców i wszystkich, którzy stawiają na wygodę.
Najczęstsze pytania o historię sznurowadeł
Jaki jest najstarszy but ze sznurowadłami na świecie?
Najstarszym zachowanym w całości skórzanym butem ze sznurowadłem jest but z Areni-1, znaleziony w jaskini w Armenii i datowany na okres między 3627 a 3377 p.n.e., czyli około 3500 p.n.e. Przez jego dziurki przeciągano skórzany rzemyk mocujący but do stopy.
Jak Ötzi zamykał swoje buty?
Ötzi, który żył ponad 5300 lat temu, zamykał swoje buty sznurkami z łyka, pełniącymi rolę sznurowadeł. Podeszwa była z niedźwiedziej skóry, a cholewka ze skóry jelenia; wewnętrzna siatka z łyka lipowego przytrzymywała suchą trawę jako izolację cieplną.
Jak nazywa się końcówka sznurowadła?
Mała końcówka sznurowadła nazywa się skuwka, międzynarodowo «aglet». Ułatwia przeciąganie sznurowadła przez dziurki i chroni je przed strzępieniem. «Aglet» pochodzi od starofrancuskiego «aiguillette», «mała igła».
Od kiedy istnieją skuwki (aglety)?
Znacznie dłużej, niż się zwykle twierdzi: angielskie słowo «aglet» jest udokumentowane już w XIV wieku, a metalowe skuwki na sznurkach i tasiemkach ubrań były powszechne już w średniowieczu. Popularna historia o Harveyu Kennedym (1790) nie ma solidnych źródeł. Dziś dominują skuwki z plastiku.
Z jakich materiałów dawniej robiono sznurowadła?
Przez wieki ze skóry, bawełny, konopi i jedwabiu. Skóra była najpopularniejsza ze względu na wytrzymałość, choć jest wrażliwa na wilgoć. W połowie XX wieku pojawiły się nylon i poliester; dziś oferta sięga od bawełny przez kevlar po plastik z recyklingu.
Podsumowanie
Sznurowadła mają fascynującą historię sięgającą epoki kamienia: od sznurków z łyka Ötziego przez skórzany rzemyk z Areni-1 po dzisiejsze systemy elastyczne – materiały i zapięcia nigdy nie przestały się rozwijać. A jeśli chcesz więcej niespodzianek ze świata sznurowadeł – od rekordu świata po tajny kod szpiegów – znajdziesz je w naszych 16 zaskakujących faktach o sznurowadłach.
Źródła i odnośniki
- South Tyrol Museum of Archaeology: Ötzi's clothing – budowa butów, siatka z łyka lipowego, izolująca trawa, zamknięcie sznurkami z łyka.
- Pinhasi et al.: First Direct Evidence of Chalcolithic Footwear from the Near Eastern Highlands (PLoS ONE, 2010) – but z Areni-1, datowanie 3627–3377 cal BC.
- Wikimedia Commons: Zdjęcie buta z Areni-1 – z autorem i licencją.
- Trimontium Museum: Caligae – sznurowanie rzymskich sandałów i butów wojskowych.
- Online Etymology Dictionary: Aglet – pochodzenie słowa (starofrancuskie «aiguillette», «mała igła») i pierwsze poświadczenia w późnym średniowieczu.